Renesans polski na tle renesansu europejskiego

W środę, 04.11.2026 o godzinie 16.00 w SCK Zameczek w Michałkowicach odbył się kolejny wykład dla słuchaczy SUTW.

Spotkanie rozpoczęła p. prezes SUTW Małgorzata Węgiel, która przywitała i przedstawiła prelegentkę. Pani Marianna Kurczab – przewodnik po Muzeum w Pszczynie, przybliżyła nam temat: ”Renesans polski na tle renesansu europejskiego”.

Renesans, nazywany również odrodzeniem, był jednym z najważniejszych przełomów w dziejach kultury europejskiej. Narodził się we Włoszech w XIV wieku, a następnie rozprzestrzenił na pozostałe kraje Europy.

Dlaczego właśnie we Włoszech? Włoskie miasta bogaciły się dzięki handlowi, bankowości i rzemiosłu. Bogate rodziny finansowały działalność artystów i uczonych. Ważne było również dziedzictwo starożytnego Rzymu. Włosi mieli dosłownie pod stopami ruiny antycznych budowli, posągi i inskrypcje. Kolebką renesansu była szczególnie Florencja, Rzym i Wenecja.

Pałace miejskie we Florencji miały klasyczne kolumny, arkady, kopuły i regularne fasady. Architektura opierała się na matematycznych proporcjach i symetrii. Nowa epoka oznaczała odejście od dominującego w średniowieczu sposobu postrzegania świata i ponowne zainteresowanie kulturą starożytnej Grecji i Rzymu.

Najważniejsze idee renesansu to :

• humanizm, czyli zainteresowanie człowiekiem, jego rozumem, godnością i możliwościami.
• antropocentryzm: umieszczenie człowieka w centrum zainteresowań filozofii i sztuki.
• powrót do antyku: naśladowanie klasycznych wzorców piękna, harmonii i proporcji.
• rozwój nauki: badanie przyrody, astronomii, anatomii i matematyki.
• mecenat artystyczny: finansowanie twórców przez władców, możnych i bogatych mieszczan.

W Europie działali wówczas wielcy artyści i uczeni: Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafael Santi, oraz Mikołaj Kopernik.

Pani Marianna przybliżyła nam najważniejsze postacie renesansu:

Leonardo da Vinci to jeden  z symboli renesansu. Był malarzem, konstruktorem, anatomem i badaczem przyrody. Projektował maszyny latające, studiował ruch wody, budowę ludzkiego ciała i mechanikę. Najbardziej znane jego dzieła to „Mona Lisa” i „Ostatnia Wieczerza”.

Michał Anioł stworzył monumentalnego „Dawida” oraz freski na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej. Rafael namalował „Szkołę Ateńską”, przedstawiającą wielkich filozofów starożytności.

Rafael twórca obrazu „Zaślubiny Maryi”.

Do Polski renesans dotarł na przełomie XV i XVI wieku, przede wszystkim dzięki kontaktom z Włochami, podróżom polskich uczonych i działalności artystów sprowadzanych na dwór królewski. Jego największy rozkwit przypadł na XVI wiek, określany mianem Złotego Wieku kultury polskiej.

Szczególne znaczenie miały rządy: Zygmunta I Starego, Zygmunta II Augusta. Ważną rolę odegrała królowa Bona Sforza, pochodząca z włoskiego rodu książęcego. Przywiozła na polski dwór włoskie obyczaje, modę i kulturę.

Polska była wówczas jednym z największych terytorialnie państw Europy, a Kraków stał się ważnym ośrodkiem nauki, literatury i sztuki.

Przykładem budowli renesansowych w Polsce był:

Wawel – przebudowa zamku wawelskiego, rozpoczęta na początku XVI wieku, nadała mu charakter renesansowej rezydencji królewskiej.

Kaplica Zygmuntowska wzniesiona w latach 1519–1533 jest arcydziełem włoskiego renesansu na ziemiach polskich. Jej złocona kopuła stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów panoramy Wawelu. Renesansowy Kraków był miastem wielojęzycznym. Można było usłyszeć między innymi polski, niemiecki, łacinę i włoski. Zamość – miasto idealne W 1580 roku Jan Zamoyski założył Zamość, miasto zaprojektowane przez włoskiego architekta Bernarda Moranda.
Baranów – zamek, zamek w Niepołomicach.

Literatura, nauka i polska myśl renesansowa to przede wszystkim:

Mikołaj Rej pisał utwory w języku ojczystym, pokazując, że może on służyć nie tylko codziennym rozmowom, lecz także literaturze i rozważaniom moralnym.

Jan Kochanowski, wykształcony między innymi w Krakowie i Padwie, stworzył dzieła, które do dziś należą do kanonu polskiej literatury.

Mikołaj Kopernik – człowiek, który poruszył Ziemię, jego teoria heliocentryczna była przełomem w astronomii. Kopernik nie miał teleskopu – teleskop astronomiczny upowszechnił się dopiero na początku XVII wieku.

Renesans nauczył Europejczyków nowego spojrzenia na człowieka i jego możliwości. Rozwój humanizmu, drukarstwa ( Gutenberg), nauki i sztuki przyczynił się do powstania nowoczesnej kultury europejskiej. W XVI wieku książka nadal była
kosztowna, mimo rozwoju druku. Nie każdy mógł sobie pozwolić na własną bibliotekę Polska nie pozostawała na uboczu tych przemian. Przeciwnie – była ważnym uczestnikiem życia intelektualnego i artystycznego Europy.

Kopernik zmienił obraz kosmosu. Kochanowski wyniósł polską poezję na najwyższy poziom. Artyści włoscy i polscy stworzyli dzieła, które do dziś zachwycają. Jednak Złoty Wiek nie był epoką bez wad. Obok osiągnięć kultury rozwijały się nierówności społeczne, a rosnące znaczenie szlachty nie zawsze służyło pozostałym stanom.

Wykład cieszył się zainteresowaniem przybyłych słuchaczy, na koniec prelegentkę nagrodzono zasłużonymi oklaskami.

Relację i zdjęcia sporządził Jan Blaszyński